Produsente betaal vanaf 1 Maart 2019 ‘n heffing van R65 per ton vir sojabone wat verhandel word. Hierdie statutêre heffing is deur die Ministerie van Landbou, Bosbou en Visserye ingestel, nadat rolspelers in die bedryf, verteenwoordig deur die Sonneblom- en Sojaboonforum, dit versoek het.

Read it in English.

Die doel van die heffing is om saadmaatskappye aan te moedig om nuwe kultivars met gevorderde saadtegnologie in die plaaslike mark beskikbaar te stel. Suid-Afrikaanse sojaboonprodusente plant tans hoofsaaklik saad wat hulle van vorige seisoene teruggehou het. Die Suider-Afrikaanse Saad-organisasie (SANSOR) beraam dat die terughou van saad deur produsente so hoog as 80% is in die geval van sojabone.

Dit is wêreldwyd ‘n erkende praktyk om sogenaamde oopbestuifde gewasse se graan as saad vir eie gebruik terug te hou. Die nadeel hiervan is egter dat werklike saadverkope relatief min is en dus is dit nie vir saadmaatskappye lonend om in nuwe kultivarontwikkelling te belê nie.

Nadele van saadweerhouding

Die hoë vlakke van saadweerhouding bring mee dat die sojaboonbedryf agter raak en baie moeilik in ‘n hoogs kompeterende mark kan funksioneer. Dit neem tot ‘n dekade se navorsing en saadteling asook etlike miljoene rand om een verbeterde kultivar te ontwikkel. Indien saadtelers nie goeie verkope kan verwag nie, sal hulle huiwerig wees om hierdie kostes aan te gaan.  

Volgens die Buro vir Voedsel en Landboubeleid (BFAP) ding plaaslike produsente mee met internasionale sojaboonprodusente soos Amerika, Brasilië en Argentinië, waar opbrengs per hektaar die afgelope dekade met tot 1,5% per jaar verbeter het. In Suid-Afrika het opbrengs oor dieselfde tyd egter met skaars 0,4% per jaar verbeter. Een van die belangrikste redes hiervoor is die behoefte aan nuwe kultivars en biotegnologie.

Gemiddelde opbrengs per hektaar in Amerika is byvoorbeeld rondom 3,5t/ha, terwyl dit in Suid-Afrika minder as 2t/ha is (Figuur 1). Die plaaslike gemiddelde sojaboonopbrengs oor die afgelope 20 jaar is 40% laer as die gemiddelde opbrengs van die drie hoofproduserende lande.

Figuur 1: Internasionale gemiddelde opbrengs van sojabone. (Bronne: SAGIS en FAOSTAT)
’n Gewilde gewas

Die vraag na proteïene neem wêreldwyd toe en sojabone is ‘n reuse-komponent in veevoer asook vir menslike gebruik.

Sojaboon-aanplantings in Suid-Afrika het die afgelope 50 jaar skerp gestyg, van minder as 10 000ha tot 787 000 ha in 2017/2018 (sien Figuur 2). ’n Belegging in perskapasiteit en die bevordering van die voordele van sojabone as wisselbougewas, het meer produsente oorreed om dit by hul boerdery in die somersaaigebiede in te sluit.

Figuur 2: SA-sojaboonoppervlak en gemiddelde opbrengs sedert 1970. (Bronne: SAGIS en BFAP)

In 2017 het sojabone die aanplant van sonneblomme verbygesteek as die tweede grootste somergewas, in terme van die area wat aangeplant is. BFAP beraam dat Suid-Afrika tot een miljoen hektaar sojabone binne die volgende vyf tot tien jaar sal aanplant.

SACTA se rol in die heffing

Die tegnologieheffing wat op 1 Maart in werking tree word deur die Suid-Afrikaanse Telings- en Tegnologie-agentskap (SACTA) ingevorder en bestuur. Dit is betaalbaar by die eerste verkoop van sojabone wat in Suid-Afrika geproduseer is, ongeag die graad daarvan.

SACTA is ‘n nie-winsgedrewe maatskappy wat die heffing invorder en aan saadmaatskappye – volgens hul markaandeel – uitbetaal as gewaarborgde vergoeding vir hul belegging in gevorderde saadtegnologie.

Die heffing is geldig van 1 Maart 2019 tot 29 Februarie 2020. Daarna verhoog die heffing tot R80 per ton tot en met 28 Februarie 2021.

Vir meer inligting kontak Gert Heyns, uitvoerende hoof van SACTA by 082 388 0211 of gaan na die webtuiste by www.sactalevy.co.za.