Agri SA is verheug oor die onlangse uitspraak in die Grondeisehof wat bevestig het dat die minister van landelike ontwikkeling en waardeerder-generaal nie die howe se jurisdiksie in vergoedingsake mag verontagsaam nie.

Read it in English.

Die uitspraak stuit die boelietaktiek wat gebruik is om grondeienaars te oorreed om slegs die helfte van die ooreengekome vergoeding te aanvaar en bevraagteken die toepassing van die Wet op Eiendomswaardasie, 2014 (Wet 17 van 2014). Dit is die tweede onlangse waterskeidingsaak oor vergoeding waarby Agri SA betrokke was in ’n poging om alle Suid-Afrikaanse produsente te ondersteun.

“Die implikasies van hierdie uitspraak is diepgaande, aangesien dit die boelietaktiek wat voorheen gebruik is stopsit,” sê Annelize Crosby, Agri SA se beleidshoof vir grond. “Die oppergesag van die reg en produsente se reg tot regverdige en billike vergoeding is hiermee bekragtig.”

Regter AJ Canca het Woensdag uitspraak gelewer in die saak van die Emakhasaneni-gemeenskap. Die presedent wat deur dié saak geskep word, is dat oorsig deur die howe in vergoedingsake gehandhaaf word, terwyl die rol van die waardeerder-generaal in die bepaling van ’n vergoedingsbedrag waarop grondeienaars geregtig is beperk word.

Agtergrond tot die saak

Die saak het ’n lang geskiedenis en verskeie plase in die Melmoth-distrik in KwaZulu-Natal is hierby betrokke. Die staat en die waardeerders wat grondeienaars verteenwoordig, het voorheen ooreengekom op wat hulle as regverdige en billike vergoeding beskou.

Die waardeerder-generaal het op ’n latere stadium betrokke geraak en het die grondeienaars slegs 50% van die bedrag waarop die waardeerders ooreengekom het, aangebied. Die staat se posisie was dat grondeienaars verplig is om afstand van hul eiendomme te doen teen die bedrae soos bepaal deur die waardeerder-generaal.

Die minister van landelike ontwikkeling en grondhervorming het beweer dat sy verbind is tot die waardeerder-generaal se aanbod en het geweier om daarvan af te sien. Verder was dit ook die staat se posisie dat die hof geen jurisdiksie oor vergoedingsake het nie.

Regter Canca het bevind dat die Wet op Eiendomswaardasie nie die howe se jurisdiksie in vergoedingsake kan uitsluit nie. Hy het ook bevind dat die wet nie die minister verhoed om ’n groter vergoedingsbedrag as wat die waardeerder-generaal bepaal het, toe te staan nie.

Hy het bevind dat die waardasie-riglyne soos voorgeskryf in die regulasies aanleiding kan gee tot ’n waarde wat aansienlik laer is as regverdige en billike vergoeding ingevolge Artikel 25(3) van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 (Wet 108 van 1996). Indien eiendomme onteien was, sou Artikel 25(3) gegeld het. Die hof was nie verbind tot die waardes soos bepaal deur die waardeerder-generaal nie. ’n Kostebevel is ten gunste van die grondeienaars gemaak.

“Hierdie is ’n stap in die regte rigting vir regverdige en billike vergoeding. Agri SA verwelkom hierdie uitspraak en sal betrokke wees by toekomstige sake ter ondersteuning van sy lede en alle Suid-Afrikaanse produsente,” sê Crosby. – Persverklaring