ʼn Familieonderneming word bestuur en besit deur ʼn familie (meerderheidsaandeelhouding) en word bewaar vir toekomstige geslagte.

Read it in English. 

Die betrokkenheid van familie by die sakeonderneming is emosioneel (sentimenteel) en finansieel (lewensbehoud vir die familie oor geslagte). Daarom is familieondernemings oor die algemeen meer volhoubaar as ander sakeondernemings. Rentmeesterskap is dus ʼn kernwaarde en dit is dan ook hoekom familieondernemings suksesvol is.

Familieondernemings is ʼn groeiende tendens in die wêreld en vorm die ruggraat van die meeste lande in die wêreld se ekonomieë. Familieondernemings moet daarom deur regerings van lande vertroetel en beskerm word.

Die impak van familieondernemings is beduidend in bykans elke sektor van die wêreldekonomie. Volgens FABASA (Family Business Association of South Africa) behoort 78% van die welvaart in die VSA aan familieondernemings en is 75% van die geregistreerde sakeondernemings in Brittanje familieondernemings. Daar word beraam dat die totale ekonomiese impak van familieondernemings op die wêreld se BBP meer as 70% is.

Suid-Afrika is geen uitsondering nie. Sowat 80% van die geregistreerde sakeondernemings in Suid-Afrika is familieondernemings. Familieondernemings is veral beduidend in die landbousektor. Van die 570 miljoen kommersiële boere in die wêreld is 500 miljoen familieboerderye! In Suid-Afrika is 96% van die kommersiële boerderye inderdaad familieboerderye.

Belangrike oorwegings:

Transformasie in Suid-Afrika is noodsaaklik om meer mense, veral diegene wat tradisioneel by die formele ekonomie uitgesluit is, betrokke te kry en te bemagtig om volhoubaar-winsgewende sakeondernemings te vestig.

Dit is egter nie in die land se belang as transformasie veroorsaak dat bestaande goed-gevestigde familieondernemings benadeel word nie.

Dis noodsaaklik dat ons ʼn gesonde balans skep tussen politieke en ekonomiese aspirasies. Dink aan ʼn weegskaal, as die politieke oorwegings die ekonomiese oorwegings oorheers, dan bring transformasie onbedoelde negatiewe gevolge mee, soos gesien kan word in Figuur 1. Sou die balans tussen politiek en ekonomie gehandhaaf word, bring transformasie goed-bedoelde positiewe gevolge mee, soos gesien kan word in Figuur 2.

Die antwoord vir transformasie in ons land se belang is dus om ʼn ekonomies-politieke roete te volg wat sal verseker dat meer mense in Suid-Afrika by die formele ekonomie betrokke kan raak, sonder benadeling van bestaande, goed-gevestigde familieondernemings.

Die bestaande brandpunt, waar politieke oorwegings ekonomiese oorwegings kan oorskry, is grondhervorming en die dreigende grondonteiening sonder vergoeding.

Dit is verstaanbaar dat mense wat voorheen nie kon deel wees van die formele ekonomie nie ongeduldig raak ná 24 jaar van demokrasie maar die proses moet met omsigtigheid bestuur word om te verseker die landbou groei, deur meer deelnemers en nie blote vervanging van bestaande gevestigde familieboerderye nie. Die antwoord is ’n groter koek sodat meer mense daarin kan deel.

Praktiese oorwegings

  • Familieboerderye is wêreldwyd ʼn suksesvolle model omdat dit vir toekomstige geslagte gevestig word en daarom omsigtig bestuur word om volhoubaarheid te skep. Dit skep ook langtermyn-voedselsekerheid vir die land. As die familie-eenheid opgebreek word, is dit tot niemand se voordeel nie en sal die sakeonderneming en gevolglik ook die land se sosiale en ekonomiese doelwitte uiteindelik misluk.
  • Die wyse stap is om die hefboom-momentum waaroor familieboerderye beskik te benut om transformasie te versnel, byvoorbeeld om aangrensende plase te gebruik (koop) vir bemagtiging en bevoordeling van plaaswerkers en nuwe toetreders, sonder om die familie-eenheid op te breek, en so die hefboom-effek te verloor. Bemagtingsinisiatiewe soos AgriBEE moet vir sulke modelle voorsiening maak om te verseker dat bemagtiging suksesvol is.
  • Werklike bemagtiging kan nie plaasvind deur blote grondverskaffing nie. Landbou verg tegniese en sakekennis en nuwe toetreders moet bygestaan word om hul sakevernuf te verbeter. Bestaande gevestigde familieboerderye skep die ideale platform vir begunstigdes om toegang te hê tot kennis om ekonomies te boer en toegang tot die mark te skep. Toerusting kan ook op hierdie wyse aan nuwe toetreders verskaf word.
  • Die beginsels wat familieboerderye laat slaag kan ook net so toegepas word vir die begunstigdes. Dit is beginsels soos rentmeesterskap, wat nuwe toetreders sal leer om langtermyn te dink en vandag die regte dinge te doen om ʼn volhoubare familieboerdery vir hul nageslagte te skep. Daaglikse skakeling tussen gevestigde familieboerderye en nuwe toetreders kan gesonde landbou in Suid-Afrika verseker.
  • Laastens is dit belangrik dat beleidsekerheid spoedig geskep moet word om suksesvolle transformasie te verseker. Dit is ʼn natuurlike instink om dit wat deur geslagte met sweet opgebou is te wil beskerm, maar familieboerderye sal aktief betrokke moet raak by transformasie en bemagtiging van nuwe toetreders om hul eie toekoms te verseker en ontslae te raak van ʼn Veg, Vlug of Vries-benadering.

André Diederichs: Hoof-sameroeper van FABASA (Family Business Association of South Africa)