Die kwessie rondom die gebruik van geweld as selfverdediging ontlok dikwels openbare debat, en in ’n land wat meedoënloos met geweldsmisdaad geteister word, kan die onderwerp omstrede raak.

Die omstredenheid spruit uit dit wat regtens voorgeskryf word asook die praktiese oordeel wat van landsburgers vereis word wanneer misdadigers die privaatheid van hul wonings of eiendom binnedring. In hierdie omstandighede is daar gewoonlik min tyd om die misdadiger se motiewe te bepaal, of om vas te stel watter optrede met beskikbare hulpmiddels soos ’n vuurwapen as redelik beskou sou word vir die afweer van ’n aanval.

Dodelike geweld – billik of nie?

Dit is ook binne hierdie konteks waar die gebruik van dodelike geweld as gepaste optrede in bepaalde omstandighede geregverdig moet word, en, in die afwesigheid van geregverdigde optrede, die doodmaak van ’n ander persoon tot vervolging vir moord of strafbare manslag kan lei.

Daar is ongelukkig nie ’n enkele, duidelike regsreël wat met sekerheid in alle omstandighede van ’n aanval voorgehou kan word nie. Artikel 49 van die Strafproseswet, 1977 (Wet 51 van 1977) is gewysig om met die Grondwetlike Hof se interpretasie van die reg op lewe belyn te wees, soos in artikel 11 van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 (Wet 108 van 1996) vervat.

Die tersaaklike gedeelte van artikel 49 van die Strafproseswet handel oor die gebruik van geweld tydens inhegtenisneming en kom daarop neer dat die arresteerder dodelike geweld mag gebruik indien die verdagte ’n bedreiging van ernstige geweld inhou, of die arresteerder op redelike gronde vermoed dat die verdagte ’n misdryf gepleeg het en inhegtenisneming sonder die toediening van ernstige besering nie moontlik is nie.

Indien ’n persoon hom/haar op noodweer sou beroep in die afweer van ’n aanval of tydens arrestasie, en iemand in die handeling doodgemaak word, sal nakoming van artikel 49 bepaal of so ’n verweer suksesvol sou wees.

Min tyd vir besluite

Besluite wat deur ’n slagoffer of arresteerder geneem word om hul optrede, wat tot die dood van ’n ander lei, binne die vereistes van artikel 49 te hou, moet egter dikwels binne etlike sekondes geneem word.

Dit is juis die omstandighede waarbinne hierdie besluit geneem moet word wat dit so moeilik maak. Die slagoffer of arresteerder het nie die gerief om met na-kennis en ’n lang oorweging van die feite, besluite te neem nie – hulle moet byna instinktief poog om reg op te tree.

In die meeste omstandighede sal ’n slagoffer of arresteerder met twee reaksies gekonfronteer word: Ek moet nóú optree en keer voor dit te laat is, óf ek twyfel of ek moet optree en is onseker of my optrede deur vergelding of woede in plaas van verdediging gemotiveer word.

In gevalle waar ’n slagoffer met laasgenoemde reaksie gekonfronteer word, behoort die gebruik van dodelike geweld vermy te word, omdat dit die fokus van kruisondervraging in die hof sal wees.

Faktore ter oorweging

Faktore wat by die besluit oor optrede oorweeg kan word, sluit die volgende in:

  • Die tyd van die dag of nag.
  • Die plek van die bedreiging – is dit ’n openbare plek of ’n private woning, en is die aanvaller gemagtig om daar te wees?
  • Die aanwesigheid van ’n wapen in besit van die verdagte ten tye van die aanval.
  • Die optrede van die verdagte ten tye van die konfrontasie – bedreig die verdagte die slagoffer se lewe of vlug die verdagte?
  • Is ander persone reeds aangeval of besig om aangeval te word?
  • Bewese vorige gewelddadige optrede of dreigemente van ernstige leed deur ’n bekende persoon.
  • Die fisiese voorkoms en vermoë van ’n verdagte en wat dit vir ’n kleiner of swakker slagoffer sou inhou, asook die keersy daarvan.
  • ’n Verdagte wat reeds ’n skoot afgevuur het.
  • Die weiering van ’n gewapende verdagte om ’n aanval te staak nadat die slagoffer ’n waarskuwingskoot afgevuur het.
  • Reeds bewese gewelddadige toegang tot ’n private eiendom.
  • Sindikaatoptrede in ’n omgewing waar slagoffers reeds ernstige leed aangedoen of vermoor is, en goeie rede bestaan dat dieselfde verdagtes besig is om weer toe te slaan.

Wees gereed en ingelig

Behoorlike beplanning en kennis van die bogemelde regsbeginsels, tesame met die vaardige, verantwoordelike hantering van ’n wapen vir selfverdediging, sal die regte keuses in moeilike omstandighede vergemaklik.

In ’n land waar brutale aanvalle aan die orde van die dag is, is dit die moeite werd om jouself en jou gesin met kennis en vaardige optrede te bewapen vir die dag wanneer moeilike besluite geneem moet word. – Deur HJ Moolman, Moolman & Pienaar Ingelyf

Vir meer inligting, kontak HJ Moolman by 018 297 8799, 018 297 0397 of hj@mmlaw.co.za.